Dossier referendum

Dossier referendum

Het ideale referendum

Verdere invoering en verbetering van het referendum is voor Meer Democratie een topprioriteit. Het referendum is voor ons een kernstuk van de democratie. Democratie betekent immers dat ‘het volk regeert’. Dat impliceert dat burgers op elk moment het laatste woord moeten kunnen hebben, als zij aangeven dat te willen. Als politici structureel wetten kunnen doordrukken tegen de wil van de meerderheid in, dan kun je dat geen democratie noemen.

Het referendum kan heel goed werken, mits het maar goed vormgegeven wordt. Er moeten niet alleen ‘negatieve’ correctieve referenda zijn, maar ook volksinitiatieven. Een goed referendum staat of valt met de juiste spelregels. Op dat vlak hebben we in Nederland nog veel te leren. Er wordt veel te weinig gekeken naar staten waar het referendum veel beter is geregeld en de effecten volgens wetenschappelijk onderzoek grotendeels positief uitpakken, zoals Zwitserland.

Lees hier hoe het ideale referendumsysteem er volgens ons uitziet.

Argumenten

Wat zijn de belangrijkste argumenten voor het referendum? En kloppen de argumenten die tegenstanders van referenda vaak aanhalen? Lees hier een overzicht.

Gratis boek

De beste inleider in de Nederlandse taal over directe democratie is Jos Verhulst & Arjen Nijeboer, “Directe democratie: feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum” (Democracy International, 2007, in negen talen vertaald). Hoofstuk 5 bespreekt de buitenlandse ervaringen (met name Zwitserland, Amerika en Duitsland). Hoofdstuk 6 gaat over argumenten tegen het referendum.  Hoofdstuk 7 analyseert specifiek de Nederlandse situatie. Download hier gratis.

Nationale referenda: Wet raadgevend referendum

Sinds 1 juli 2015 is de eerste permanente referendumwet ingegaan: de Wet Raadgevend Referendum. Deze is nog verre van ideaal maar is toch een belangrijke stap op weg naar een volwaardig referendumsysteem.

Op basis van deze wet kunnen 300.000 burgers een nationaal, niet-bindend correctief referendum aanvragen over aanvragen over wetten en verdragen nadat deze door Eerste en Tweede Kamer zijn goedgekeurd. Deze wet regelt geen referendum op gemeentelijk of provinciaal niveau. Lees hier meer over de referendumwet.

Er is ook een Grondwetswijziging ingediend om het bindende referendum op alle niveaus (landelijk, provinciaal, gemeentelijk) in te voeren. Deze wordt gesteund door dezelfde partijen die ook voor de Wet Raadgevend Referendum stemden (PvdA, D66, PVV, SP, GroenLinks, PvdD, 50PLUS). De Grondwetswijziging heeft na de verkiezingen een tweederde meerderheid nodig. Deze is nog niet in zicht omdat VVD, CDA en SGP tegen referenda zijn (de CU is alleen voor onder heel strenge condities).

Referenda in gemeenten en provincies

Gemeenten en provincies mogen nu wel zelf rechten aan burgers geven om referenda aan te vragen, via een lokale referendumverordening. Ongeveer een kwart van de gemeenten heeft een referendumverordening ingevoerd, evenals 5 provincies (Noord-Holland, Friesland, Zeeland, Limburg en Utrecht). Gemeentelijke en provinciale verordeningen moeten verplicht worden gepubliceerd op www.overheid.nl. Klik hier voor een lijst van alle referendumverordeningen op die site: http://zoekdienst.overheid.nl/CVDR/CVDRResultaat.aspx?title=referendumverordening

Meestal bepalen deze verordeningen die dat burgers in bepaalde gevallen een referendum kunnen aanvragen over een genomen c.q. voorgenomen overheidsbesluit door handtekeningen in te zamelen. Het gaat dan om een (semi-)correctief referendum. Slechts enkele gemeenten (waaronder Amsterdam, Nijmegen en Oosterhout) hebben daarnaast ook een volksinitiatief mogelijk gemaakt: een referendum over door burgers geformuleerde voorstellen.

Gemeenten en provincies zijn vrij om het referendum naar eigen inzicht vorm te geven, maar referendumuitslagen mogen niet bindend zijn omdat de Grondwet dit niet zou toelaten (een standpunt waarmee niet alle staatsrechtgeleerden het eens zijn). De meeste verordeningen sluiten belangrijke onderwerpen zoals begrotingen en belastingen uit van referenda. Verder bepalen veel lokale verordeningen dat ook de aanvraag van een referendum niet bindend is, in de zin dat politici altijd ad-hoc ("om zwaarwegende redenen" die ze ter plekke kunnen bedenken, of wegens “spoedeisendheid”) kunnen besluiten om een referendumaanvraag naast zich neer te leggen. Dat is uiteraard niet bevorderlijk voor het vertrouwen dat burgers in het systeem hebben en voor hun motivatie om hiervan gebruik te maken, en er wordt door politici veel misbruik van gemaakt: opeens worden allerlei zaken “spoedeisend” verklaard zodra er om een referendum wordt gevraagd.

Daarnaast kunnen de Tweede Kamer, de Provinciale Staten of de gemeenteraad ook steeds ad-hoc een referendum uitschrijven, op eigen initiatief. Dat gebeurt op gemeentelijk niveau ook regelmatig. Dit worden ‘raadplegende referenda’ genoemd (de overheid raadpleegt de burgers). Burgers kunnen druk uitoefenen op politici om een referendum uit te schrijven, door diverse acties of handtekeningencampagnes te voeren, maar zonder een referendumverordening of referendumwet hebben ze nergens recht op.

Gehouden referenda

Op 1 juni 2005 vond het eerste nationale referendum in de geschiedenis van het moderne Nederland (1815-) plaats over de invoering van de Europese Grondwet. Lees hier een uitgebreide analyse van dit referendum (Engelstalig). En, op basis van de Wet Raadgevend Referendum waarvoor de initiatiefnemers van Meer Democratie zich jarenlang hebben ingezet, vond op 6 april 2016 het eerste door burgers afgedwongen nationale referendum plaats over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne. Lees hier een analyse van het Oekraine-referendum.

Op gemeentelijk niveau worden de laatste decennia steeds meer referenda gehouden (op provinciaal niveau vond in Nederland nog nooit een referendum plaats). Het eerste ons bekende referendum dateert van 1912. Download hier een lijst van alle gehouden gemeentelijke referenda, bijgewerkt tot 31 januari 2017, en lees hier een analyse van deze referenda.

Begrippenlijst

Rondom referenda heerst veel spraakverwarring. Lees hier een begrippenlijst.

Externe links

 

Contact

Meer Democratie
Herengracht 406A
1017 BX Amsterdam
Tel 020 - 638 0558
info@meerdemocratie.nl

 

Bankrekening

IBAN:
NL61 RABO 0175 2462 38

BIC: RABONL2U

Meer Democratie is partnerorganisatie van Democracy International.

Democracy International